تربیت در قرآن؛ یک جریان هماهنگ، تدریجی و هدفمند
تربیت در نگاه قرآن یک «اقدام مقطعی» نیست؛ یک جریان پیوسته، تدریجی و منظم است.
پنج خصلت زندگی دنیا در قرآن
در سوره حدید آیه ۲۰ می‌خوانیم:
«اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِينَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَ تَكَاثُرٌ فِي الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ…»
خداوند در این آیه، پنج ویژگی برای زندگی دنیا برمی‌شمارد:
لَعِب (بازی)
لَهو (سرگرمی و غفلت‌آور)
زینت (آراستگی و جلوه‌گری)
تفاخر (فخرفروشی به یکدیگر)
تکاثر (افزون‌طلبی در مال و فرزند)
این پنج عنوان، تصویری فشرده اما عمیق از حقیقت دنیا ارائه می‌دهد؛ نه به معنای نفی کامل دنیا، بلکه برای نشان دادن ناپایداری و فریبندگی آن.
تحلیل شیخ بهایی از مراتب پنج‌گانه دنیا
از شیخ بهایی نقل شده که این پنج خصلت، با مراحل سنی و رشد انسان تناسب دارد و به‌نوعی پشت سر هم قرار می‌گیرند:
۱. دوران کودکی → «لعب»
کودک سراسر بازی است. محور زندگی‌اش حرکت، هیجان و سرگرمی‌های کودکانه است.
۲. آغاز نوجوانی و جوانی → «لهو»
وقتی به بلوغ می‌رسد، گرایش به سرگرمی‌های جدی‌تر، هیجان‌های شدیدتر و غفلت‌های لذت‌جویانه در او شکل می‌گیرد.
۳. جوانی کامل → «زینت»
در اوج جوانی، توجه به ظاهر، لباس، منزل، جایگاه اجتماعی و جلوه‌گری پررنگ می‌شود. انسان به دنبال آراستن خویش و زندگی خویش است.
۴. میانسالی → «تفاخر»
کم‌کم میل به فخر فروختن به حسب و نسب، سوابق، موقعیت اجتماعی و دستاوردها جایگزین دغدغه‌های قبلی می‌شود.
۵. کهنسالی → «تکاثر»
در سالخوردگی، حرص جمع‌آوری مال، افزایش دارایی و گاه افتخار به کثرت فرزندان و نسل، برجسته‌تر می‌شود.
همانگونه که قرآن در طول ۲۳ سال نازل شد و بسیاری از مفاهیم را بارها با بیان‌های گوناگون تکرار کرد، فرآیند تربیت نیز نیازمند استمرار، هماهنگی پیام‌ها و صبر است.
قرآن از تکرار خسته نمی‌شود؛ چون می‌خواهد «ساختن» اتفاق بیفتد، نه صرفاً «گفتن». پس مربی نیز نباید از تکرار اصول صحیح، یادآوری ارزش‌ها و هم‌سو نگه داشتن پیام‌هایش خسته شود.
تعابیر مختلف تربیت در قرآن
۱. تربیت به مثابه «صنعت» و شکل‌دهی هنرمندانه
در سوره طه خداوند به حضرت موسی می‌فرماید:
«وَلِتُصْنَعَ عَلَىٰ عَيْنِي»؛
یعنی تو را زیر نظر خودم «ساختم» و پرداختم.
واژه «تصنع» از ریشه صنعت است؛ یعنی تربیت نوعی ساختن هنرمندانه است.
همانگونه که یک هنرمند با عشق، دقت و ظرافت گل رس را شکل می‌دهد، تربیت نیز بدون محبت، توجه و نظارت مستمر شکل نمی‌گیرد.
پیش‌شرط این صناعت الهی، محبت است. بدون محبت، ساختن اتفاق نمی‌افتد؛ فقط دستور دادن باقی می‌ماند.
۲. تربیت همچون پرورش یک درخت
در سوره ابراهیم آمده است:
«أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا…»
و ایمان و کلمه طیبه را به درختی پاک تشبیه می‌کند.
این تشبیه چند نکته تربیتی دارد:
زمین باید پاک باشد.
آب و نور لازم است.
رشد زمان می‌برد.
ریشه باید محکم شود تا میوه سالم بدهد.
در تربیت نیز محیط، شرایط پیرامونی و بستر رشد بسیار مهم است.
خانه، مدرسه، دوستان، رسانه و حتی فضای عاطفی خانواده، همان خاک و آب این درخت‌اند.
۳. تربیت؛ رشد و فزونی مستمر
واژه «تربیت» از ریشه «رَبَّو» به معنای افزایش، برآمدگی و رشد تدریجی است.
در سوره اسراء آیه ۲۴ آمده است:
«رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا»
و در سوره شعراء آیه ۱۸ نیز واژه «نربّک» به کار رفته است.
در این نگاه، تربیت یعنی حرکت رو به افزایش؛
یعنی امروز از دیروز جلوتر بودن،
یعنی رشد واقعی در ایمان، اخلاق، عقل و رفتار.
۴. ربوبیت و ربانی شدن
در قرآن، پیروان حقیقی را «ربانی» می‌نامد.
در سوره آل عمران آیه ۷۹ و ۱۴۶ آمده است که انسان‌ها باید ربانی شوند.
«ربانی» یعنی:
کسی که خود ساخته شده است،
و دیگران را نیز به سمت خدا دعوت می‌کند،
تربیتش جهت‌دار و الهی است.
پس مربی حقیقی کسی است که خودش در مسیر ساختن باشد؛
تربیت بدون خودسازی، به مقصد نمی‌رسد.
۵. رشد؛ هدف حرکت تربیتی
یکی دیگر از تعابیر مهم قرآن، «رشد» است.
در داستان حضرت موسی و حضرت خضر در سوره کهف، موسی برای رسیدن به «رشد» شاگردی می‌کند.
رشد یعنی رسیدن به وضع مطلوب و متعادل انسانی.
تربیت بدون هدف روشن، سرگردان است.
ویژگی‌های هدف تربیتی:
اختیاری و آگاهانه باشد.
با نیاز مخاطب هماهنگ باشد.
انگیزه ایجاد کند.
معیار ارزیابی فراهم کند.
۶. اهداف غایی تربیت در قرآن
قرآن چند هدف نهایی برای تربیت معرفی می‌کند:
رسیدن به حیات طیبه
هدایت
قرب الهی
شبیه شدن به صفات الهی
اینها اهداف غایی‌اند؛ یعنی مقصد نهایی حرکت تربیتی.
۷. اهداف واسطه‌ای تربیت
در مسیر رسیدن به آن مقصد نهایی، اهداف مرحله‌ای وجود دارد، از جمله:
۱. ساختن رابطه انسان با خدا:
معرفت‌الله
ایمان قلبی
تقوا (خودکنترلی)
AliAsghar, [7/23/2026 11:29 AM]
عبادت (تمرین بندگی)
اینها ابزار رسیدن به هدف نهایی‌اند.
—. اصول تربیتی استخراج‌شده از قرآن
اصل اول: تأثیر ظاهر بر باطن
در قرآن آمده است:
«لَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا» (در سوره اسراء)
یعنی با تکبر راه نرو.
این آیه نشان می‌دهد رفتار بیرونی بر درون اثر می‌گذارد.
نمونه‌ها:
نوع نشستن پیامبر که متواضعانه بود.
سکوت که کلید حکمت شمرده شده است.
ذکر زبانی که تمرینی است برای تأثیر بر قلب.
رفتارهای ظاهری، آرام‌آرام روح را شکل می‌دهند.
اصل دوم: تأثیر شرایط و زمینه‌ها
قرآن به زمان‌ها و موقعیت‌ها توجه دارد؛
سپیده‌دم، شب، خلوت، جمع، همه در رشد انسان اثر دارند.
همچنین:
انتخاب همسر صالح،
محیط سالم،
زمینه‌سازی مناسب
همه از عوامل مؤثر در تربیت‌اند.
- دو اصل مهم تربيت‍ی
-” بشارت” و” انذار” يا” تشويق” و” تهديد” بخش مهمی از انگيزه‌های تربيت‍ی و حركتهای اجتماعی را تشكيل می‌دهد، انسان هم بايد در برابر انجام كار نيك” تشويق” بشه، و هم در برابر كار بد” كيفر” ببینه اما نه تشویق و تنبیه فوری ،بلکه باید صبوری خدا در این روش رو هم در نظر بگیریم
چون عقوبت فوری خودش اثر برعکس داره
” تشويق” به تنهايی برای رسيدن به تكامل فرد يا جامعه كافی نيست، چون انسان در اين صورت مطمئن است انجام گناه خطری برای او ندارد.
مثلا در بعضی برداشت ها: پيروان كنونی مسيح ع عقيده به” فداء” دارند، و معتقدند حضرت مسيح ع فدای گناهان آنها گرديده، حتی رهبرانشان گاه سند بهشت به آنها می‌فروشند و گاه گناهشان را از طرف خدا می‌بخشند! مسلما چنين جمعيتی به آسانی مرتكب گناه می‌شود.
آنها كه تصور می‌كنند تنها تشويق برای تربيت انسان کافیه،همانگونه كه افرادی كه پايه تربيت را تنها بر ترس و تهديد می‌گذارند و از جنبه‌های تشويقی غافلند هم گمراه و بيخبرند.
هر دو گروه در شناخت انسان در اشتباهند، چرا كه توجه ندارند كه انسان مجموعه‌ای است از بيم و اميد، از حب ذات و علاقه به حيات، و نفرت از فناء و نيستی، تركيبی است از جلب منفعت و دفع ضرر، آيا انسانی كه ابعاد روح او را اين دو تشكيل می‌دهد ممكن است پايه تربيت‍ش تنها روی يك قسمت باشد
جمع‌بندی
تربیت در قرآن:
یک جریان مستمر و هماهنگ است؛
یک صنعت عاشقانه و دقیق است؛
مانند پرورش درختی پاک نیازمند بستر مناسب است؛
به معنای رشد تدریجی و افزایشی است؛
هدفش رسیدن به حیات طیبه و قرب الهی است؛
و بر اساس اصولی همچون تأثیر ظاهر بر باطن و اهمیت شرایط محیطی شکل می‌گیرد.
تربیت قرآنی یعنی ساختن انسانی منسجم، چندبعدی، هماهنگ و رو به رشد؛
انسانی که در مسیر ربانی شدن حرکت می‌کند.
اینها تنها قطره ای از دریای عظیم قران بود که سعی کردیم با نگاه تربیتی برای شما بیان کنیم ،ان شا الله که بتوانیم مطالب تربیتی بیشتری از قران کریم ،کتابی که برای تربیت و هدایت ماست ،دریافت و بیان کنیم