تصور کنید متوجه میشوید فرزند نوجوانتان به کسی علاقهمند شده است. شاید ساعتها با او پیام میدهد، با شنیدن اسمش هیجانزده میشود یا برعکس، بعد از یک گفتوگو یا اتفاق کوچک، حالش بهشدت تغییر میکند.
اولین واکنش شما چیست؟
نگرانی؟ عصبانیت؟ ترس از اینکه فرزندتان از مسیر درست دور شود؟ یا شاید این فکر که «هنوز برای این حرفها زوده!»
این واکنشها قابل درکاند. والدین میخواهند فرزندشان آسیب نبیند، درسش افت نکند و آیندهاش را به خطر نیندازد. اما یک سؤال مهم وجود دارد:
اگر نوجوانمان به کسی علاقهمند شد، چطور میتوانیم هم مراقبش باشیم و هم کاری نکنیم که از ما فاصله بگیرد؟
واقعیت این است که علاقه عاطفی در نوجوانی موضوعی نیست که بتوانیم صرفاً با یک دستور، تهدید یا ممنوعیت آن را از ذهن نوجوان پاک کنیم. از طرف دیگر، نادیده گرفتن این موضوع و رها کردن نوجوان به حال خودش هم تربیت مسئولانهای نیست.
پس راه درست چیست؟ برای پاسخ، باید هم نوجوان را بشناسیم، هم یافتههای علمی روانشناسی را جدی بگیریم و هم از آموزههای اسلامی کمک بگیریم.
۱. اول بفهمیم در دنیای نوجوان چه میگذرد
نوجوانی دوره تغییرات مهم جسمی، هیجانی، شناختی و اجتماعی است. نوجوان در این دوره بهتدریج هویت مستقل خودش را شکل میدهد، به روابط اجتماعی اهمیت بیشتری میدهد و درباره دوست داشته شدن، پذیرفته شدن و جایگاه خودش در نگاه دیگران حساستر میشود.
در چنین شرایطی، علاقهمند شدن به یک نفر میتواند تجربهای پررنگ و هیجانانگیز باشد.
ممکن است نوجوان برای یک پیام ساده ساعتها منتظر بماند، از یک پاسخ کوتاه خوشحال شود یا با بیتوجهی طرف مقابل ناراحت شود. احساساتی که از نگاه بزرگسال شاید ساده به نظر برسند، برای نوجوان میتوانند بسیار جدی باشند.
این به آن معنا نیست که هر نوجوانی حتماً وارد رابطه عاطفی میشود یا همه نوجوانان تجربه یکسانی دارند؛ بلکه یعنی باید تفاوتهای فردی و شرایط رشدی آنها را در نظر بگیریم.
از نظر علمی، روابط عاطفی نوجوانان میتوانند بر تجربههای اجتماعی و هیجانی آنها اثر بگذارند. کیفیت رابطه با والدین نیز با کیفیت روابط بعدی نوجوان ارتباط دارد. پژوهشهای طولی نشان دادهاند که رابطه حمایتی با والدین با روابط سالمتر در آینده ارتباط دارد. ۱
پس قدم اول این نیست که بپرسیم «چطور جلوی این علاقه را بگیریم؟»
بهتر است ابتدا بپرسیم:
«این علاقه برای فرزند من چه معنایی دارد و چطور میتوانم کمکش کنم با احساساتش درست برخورد کند؟»
۲. علاقه عاطفی را با بیاخلاقی یکی ندانیم
یکی از اشتباهات رایج در برخورد با نوجوان این است که بهمحض فهمیدن علاقه او به یک نفر، شخصیتش را زیر سؤال ببریم.
جملههایی مثل:
«مگه تو هنوز بچه نیستی؟»
«از این کارها فقط آدمهای بیفکر انجام میدن.»
«دیگه نمیتونم بهت اعتماد کنم.»
«با این وضعیت میخوای به کجا برسی؟»
ممکن است بهجای اصلاح رفتار، احساس شرم، ترس و پنهانکاری ایجاد کنند.
باید میان احساس، انتخاب و رفتار تفاوت بگذاریم.
احساس علاقه ممکن است بدون برنامه قبلی در نوجوان شکل بگیرد؛ اما اینکه نوجوان با این احساس چه رفتاری داشته باشد، چگونه تصمیم بگیرد و چه مرزهایی را رعایت کند، موضوعی است که باید یاد بگیرد.
در تربیت اسلامی نیز میتوان میان داشتن یک احساس و انتخاب آگاهانه رفتار تفاوت گذاشت. قرار نیست نوجوان را بابت هر احساسی که تجربه میکند سرزنش کنیم؛ بلکه باید به او کمک کنیم مسئولانه رفتار کند.
پس بهجای اینکه بگوییم «چرا به کسی علاقهمند شدی؟»، میتوانیم بپرسیم:
«این علاقه چه تأثیری روی زندگی و تصمیمهات گذاشته؟»
این سؤال، مسیر گفتوگو را از سرزنش به سمت شناخت و مسئولیتپذیری تغییر میدهد.
۳. از نگاه اسلام، احساسات مهماند؛ اما هر احساسی نباید به هر رفتاری تبدیل شود
در تربیت اسلامی، انسان موجودی دارای احساس، اختیار و مسئولیت است. بنابراین نه باید احساسات او را نادیده گرفت و نه میتوان هر رفتاری را صرفاً به دلیل وجود یک احساس توجیه کرد.
قرآن کریم در سوره اسراء، آیه ۳۲ میفرماید:
«وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَىٰ إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا»
یعنی: «و به زنا نزدیک نشوید؛ زیرا کاری زشت و راهی ناپسند است.» ۲
نکته تربیتی مهم در این آیه، فقط نهی از یک رفتار نیست؛ بلکه توجه دادن به مسیرهایی است که ممکن است انسان را به سمت آن رفتار ببرند.
برای والدین، این یعنی آموزش مرزهای ارتباطی، مراقبت از خلوتهای آسیبزا، توجه به محتوای فضای مجازی و کمک به نوجوان برای شناخت موقعیتهایی که ممکن است تصمیمگیری را دشوار کنند.
البته باید دقت کنیم که این آیه را به معنای گناهکار بودن نوجوان صرفاً به دلیل تجربه علاقه تفسیر نکنیم. آیه درباره یک رفتار و نزدیک نشدن به مسیرهای منتهی به آن هشدار میدهد.
تربیت دینی زمانی عمیق میشود که نوجوان چرایی یک مرز را بفهمد، نه اینکه فقط از پیامد شکستن آن بترسد.
اگر میخواهیم نوجوان به ارزشهای دینی پایبند باشد، باید فرصت گفتوگو درباره کرامت انسان، مسئولیت، پاکدامنی، احترام و پیامد انتخابها را برایش فراهم کنیم.
۴. چرا ممنوعیت و تهدید بهتنهایی کافی نیست؟
فرض کنید نوجوانتان متوجه میشود که از نظر شما علاقه عاطفی موضوعی ممنوع و غیرقابل گفتوگوست.
ممکن است مدتی رفتار خود را متوقف کند؛ اما ممکن است هم تصمیم بگیرد از این به بعد چیزی به شما نگوید.
این اتفاق در همه خانوادهها رخ نمیدهد، اما احتمال پنهانکاری یکی از خطرهایی است که باید در نظر گرفت.
وقتی نوجوان از واکنش والدین میترسد، ممکن است در موقعیتهای دشوار بهجای کمک گرفتن از خانواده، خودش بهتنهایی تصمیم بگیرد.
از طرف دیگر، این هم درست نیست که والدین برای حفظ صمیمیت، هیچ قانون و محدودیتی تعیین نکنند.
آکادمی پزشکی کودکان آمریکا بر اهمیت گفتوگوی محترمانه، توجه به روابط نوجوان، تعیین انتظارات روشن و ایجاد فضایی تأکید میکند که نوجوان بتواند بدون ترس از قضاوت، درباره مسائلش صحبت کند.
۳.پس راه متعادل چیست؟
نه کنترل افراطی، نه بیتفاوتی؛ بلکه ارتباط نزدیک همراه با مرزهای روشن.
والدین میتوانند درباره زمان استفاده از گوشی، ارتباطات مجازی، رفتوآمدها، اولویتهای درسی و ارزشهای خانوادگی قوانین مشخصی داشته باشند؛ اما بهتر است این قوانین را با توضیح، گفتوگو و متناسب با سن و شرایط نوجوان اجرا کنند.
۵. اگر نوجوانتان موضوع علاقهاش را با شما مطرح کرد، چه بگویید؟
این لحظه میتواند یک فرصت مهم تربیتی باشد.
شاید نوجوان مدتها برای گفتن این موضوع تردید داشته و حالا تصمیم گرفته با شما صحبت کند. اگر اولین واکنش شما خشم، تمسخر یا تهدید باشد، ممکن است در آینده کمتر درباره مسائل حساس زندگیاش حرف بزند.
لازم نیست با انتخاب یا تصمیم او موافق باشید؛ اما میتوانید بدون تحقیر کردنش، شنونده خوبی باشید.
برای شروع میتوانید بگویید:
«ممنونم که این موضوع رو با من در میون گذاشتی. میخوام بهتر بفهمم چه احساسی داری و خودت درباره این موضوع چطور فکر میکنی.»
بعد بهجای بازجویی، سؤالهای باز بپرسید:
«فکر میکنی این علاقه چه تأثیری روی زندگی روزمرهات گذاشته؟»
«از این ارتباط چه انتظاری داری؟»
«به نظرت چه چیزهایی توی یک ارتباط سالم مهمه؟»
«اگر یک روز از این موضوع ناراحت شدی، میتونی با من حرف بزنی؟»
در این گفتوگو عجله نکنید که حتماً به نتیجه دلخواهتان برسید.
گاهی لازم است چند گفتوگو داشته باشید تا نوجوان احساس کند واقعاً شنیده شده است.
۶. چگونه مرزهای دینی را بدون تحقیر آموزش دهیم؟
یکی از دغدغههای جدی خانوادههای متدین این است که چطور ارزشهای دینی را به نوجوان منتقل کنند، بدون اینکه رابطهشان به میدان درگیری تبدیل شود.
برای این کار، بهتر است از چند اصل کمک بگیریم.
اول: دلیل مرزها را توضیح دهید.
بهجای تکرار «این کار ممنوع است»، درباره احترام به خود و دیگری، مسئولیت رفتار، حفظ حریم شخصی و پیامدهای تصمیمهای هیجانی صحبت کنید. توضیح دادن به معنای حذف حکم دینی نیست؛ بلکه کمک میکند نوجوان معنای تربیتی آن را هم بفهمد.
دوم: میان ارزشها و تحقیر شخصیت تفاوت بگذارید.
میتوانید بگویید «من با این نوع ارتباط موافق نیستم و میخواهم درباره مرزهایش صحبت کنیم»؛ بدون اینکه بگویید «تو آدم بدی هستی».
سوم: الگوی رفتاری باشید.
نوجوان از نحوه برخورد ما با اختلاف نظر، احترام به دیگران و کنترل خشم نیز یاد میگیرد. نمیتوان از او احترام خواست، اما هنگام مخالفتش با تحقیر با او صحبت کرد.
چهارم: رابطه با خدا را فقط به ترس و تهدید گره نزنید.
اگر گفتوگو درباره دین همیشه با سرزنش همراه باشد، ممکن است نوجوان از مطرح کردن سؤالها و تردیدهایش بترسد. بهتر است بتواند سؤال بپرسد، پاسخ مستدل بشنود و درباره باورهایش فکر کند.
در داستان گفتوگوی لقمان با فرزندش نیز میبینیم که آموزش دینی در قالب گفتوگو و خیرخواهی پدرانه ارائه میشود. سوره لقمان، آیات ۱۳ تا ۱۹، نمونهای ارزشمند برای تأمل در شیوه تربیت دینی است.
۷. چطور نوجوان را برای انتخابهای عاطفی سالم آماده کنیم؟
بهترین زمان آموزش، همیشه بعد از وقوع مشکل نیست. میتوان از سالهای پیش از نوجوانی، بهتدریج درباره دوستی، احترام، حریم شخصی، هیجانها و تصمیمگیری صحبت کرد
چند مهارت مهم که باید در این مسیر تقویت شوند عبارتاند از:
شناخت احساسات: نوجوان بتواند علاقه، هیجان، دلبستگی، حسادت و ناراحتی را از هم تشخیص دهد و درباره آنها حرف بزند.
خودشناسی: بداند ارزش و هویت او به توجه یا تأیید یک نفر وابسته نیست.
نه گفتن: یاد بگیرد حتی وقتی به کسی علاقه دارد، میتواند با یک درخواست نامناسب مخالفت کند.
مرزبندی: بفهمد احترام متقابل یعنی هیچکس حق ندارد او را به کاری که نمیخواهد مجبور کند.
تصمیمگیری: پیش از تصمیمهای مهم، پیامدهای کوتاهمدت و بلندمدت را بسنجد و از افراد قابل اعتماد مشورت بگیرد.
مدیریت هیجان: یاد بگیرد در اوج هیجان، خشم یا ناراحتی، تصمیمهای عجولانه نگیرد.
این مهارتها فقط برای دوران نوجوانی نیستند؛ بخشی از آمادگی برای ساختن روابط سالم در بزرگسالیاند.
۸. نقش خانواده چیست؛ کنترل کردن یا آماده کردن؟
بیایید یک سؤال مهمتر بپرسیم.
آیا هدف ما این است که نوجوان تا وقتی زیر نظر ماست، هیچ تصمیمی برخلاف خواستهمان نگیرد؟ یا میخواهیم بهتدریج قدرت تشخیص و انتخاب درست را در او تقویت کنیم؟
البته نظارت والدین در نوجوانی همچنان ضروری است. استقلال به معنای رها کردن نوجوان نیست؛ بلکه به معنای افزایش تدریجی مسئولیت متناسب با سن و توانایی اوست.
پژوهشهای مربوط به روابط والدین و نوجوانان نشان میدهند کیفیت رابطه خانوادگی با تجربههای بعدی نوجوان در روابط اجتماعی و عاطفی ارتباط دارد. ۱
بنابراین، اگر میخواهیم فرزندمان در آینده روابط سالمتری بسازد، فقط نباید درباره انتخابهایش سؤال کنیم؛ باید به او نشان دهیم رابطه سالم چه ویژگیهایی دارد.
احترام در خانواده، شنیدن بدون تمسخر، حل اختلاف بدون تهدید، پذیرش مسئولیت و رعایت مرزهای یکدیگر، همگی آموزشهای عملیاند.
نوجوان از همین تجربههای روزمره یاد میگیرد که محبت با کنترلگری فرق دارد، علاقه با مالکیت یکی نیست و اختلاف نظر نباید به تحقیر تبدیل شود.
جمعبندی: نوجوان به راهنمایی نیاز دارد، نه به ترس از خانواده
رابطه عاطفی در نوجوانی، موضوعی حساس است؛ چون با احساسات، هویت، ارزشهای دینی، امنیت و آینده نوجوان ارتباط پیدا میکند.
نه درست است که این موضوع را کاملاً بیاهمیت بدانیم و نه مفید است که با ترساندن و تحقیر کردن، امکان گفتوگو را از بین ببریم.
والدین میتوانند هم بر ارزشهای اسلامی و حدود ارتباطی پایبند باشند و هم احساسات نوجوان را جدی بگیرند. میتوانند قانون داشته باشند، بدون اینکه شخصیت فرزندشان را زیر سؤال ببرند. میتوانند مخالف یک انتخاب باشند، اما همچنان پناه امن فرزندشان باقی بمانند.
شاید مهمترین کاری که در این دوره میتوانیم انجام دهیم، این باشد که به نوجوان یاد بدهیم علاقه داشتن، مسئولیت انتخابها را از بین نمیبرد؛ و برای حفظ یک رابطه، نباید احترام به خود، امنیت یا ارزشهایش را کنار بگذارد.
موسسه تربیت رسانه ای کریمان
درموسسه تربیتی کریمان ، تربیت نوجوان را صرفاً به گفتن بایدها و نبایدها محدود نمیکنیم. نوجوان به فضایی نیاز دارد که در آن بتواند درباره احساسات و پرسشهایش حرف بزند، مهارت تصمیمگیری را تمرین کند، مسئولیت انتخابهایش را بپذیرد و ارزشهای اخلاقی و دینی را عمیقتر بشناسد.
ما باور داریم هدف تربیت این نیست که نوجوان همیشه برای هر تصمیمی منتظر حضور والدین یا مربی بماند؛ بلکه باید بهتدریج قدرت تشخیص و انتخاب مسئولانه در او شکل بگیرد.
در کریمان، تلاش میکنیم نوجوان را برای زندگی واقعی آماده کنیم؛ زندگیای که در آن هم احساس دارد، هم اختیار، هم مسئولیت و هم نیاز به انتخاب درست.
چون تربیت موفق، فقط جلوگیری از یک اشتباه نیست؛ کمک به ساخته شدن انسانی است که بتواند در موقعیتهای دشوار، با آگاهی، ایمان و مسئولیت تصمیم بگیرد


